XXI əsrin barbarları olan ermənilərin mənşəyi haqqında

Son iki əsr böyük dövlətlərin təcavüzkar planlarında “qızışdırıcı maddə”  rolunun ifaçısı olan ermənilərin tarixdə oynadığı mənfi rol, xalqların təsəvvüründə mənfi obraz kimi formalaşması bu etnosun mənşəyinin tədqiqinə istər-istəməz maraq oyatmışdır.

Bu bir həqiqətdir ki, ermənilərin qədim tarixi elmi təməldən məhrum olan, təmamilə mifalogiyaya, əfsanələrə əsaslanan uydurmalarla dolu bir cızmaqaradır. Ermənilərin keçmişi ilə maraqlanan tarixçi Qaraqaşyan yazırdı ki, “ermənilərin keçmişi haqqında tarix və ya səlnamə sayıla biləcək məlumatlar yoxdur.”

Ermənilərin mənşəyinin konkret bir ərazi ilə bağlılığı hələ də qaranlıq qalır. Onları əslində hər hansı bir irqə aid etmək mümkün olmamışdır. Hay ilə  erməni sözlərinin məqsədyönlü surətdə dəyişik salınması xətasından ermənilər özlərinə məxsus xudpəsəndliklə istifadə etmiş və məqsədləri də bu olmuşdur ki, gələcək ərazi iddialarını uydurma faktlarla əsaslandırsınlar.

Qədim dünya tarixçilərindən Heredot, Evdoks və başqaları protermənilərin mənşəyinin frakiya-frigiya  tayfaları ilə bağlı olduğunu qeyd edirlər. Rus alimi Dyakonov öz  növbəsində qeyd edirdi ki, erməni dili  Kiçik Asiyaya kənardan gətirilmişdir. Saxtakar erməni tarixçiləri bu etnosun avtexton-əslən yerli olmasını, yəni ermənilərin əcdadlarının qədimdən ön Asiyada yaşamasını sübut etmək üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar. Lakin, görkəmli rus alimlərinin kollektiv əsəri olan “Qədim dünya tarixi”-ində açıq-aydın yazılır ki, ermənilərin bu yaylanın  (Şərqi Anadolu nəzərdə tutulur)  avtoxtonları olması barədə son vaxtlar yayılmış fikri, bir sıra səbəblərə görə əsaslı saymaq olmaz. Bu fikir elmi cəhətdən tamamilə əsaslandırılmışdır.

Bəzi müəlliflər erməni etnosunu Balkanlardan  Şərqi Anadoluya köçüb gəlmiş friq tayfalarının bir qolu hesab edirlər. Erməni müəllifi Kapançyan bununla əlaqədar olaraq  yazırdı ki, Əhəməni hökmdarı Kserksin hərbi yürüşlərində ermənilər ilə friqlər bir bayraq altında durmuşlar.

Bu bir həqiqətdir ki, gəlmə vəhşi tayfalar, o cümlədən ermənilər yeni ərazilərdə yüksək mədəniyyətə malik olan aborigen xalqların mədəniyyətinin müxtəlif ünsürlərini mənimsəyərək özününküləşdirmişdilər. Sami (samit) dillərində danışan və Mesepotamiyanın şimalında yaşayan arameylər Arme əyalətində yaşayanlara oranın adı ilə”Armina”, hurri dili urartulular isə “Armini” deyirdilər. Bu ad əslində etnik mənsubiyyət bildirmir. “Armini” sözü qədim yunanlara keçdikdən sonra “Armeniya” formasını kəsb etmişdir. Sonralar Avropa dillərinə də yayılan bu termin, həmin dillərdə “hay” adlananlar üçün etnik ada çevrilmişdir. Dyakonov bununla əlaqədar qeyd edirdi ki, haylar heç vaxt özlərinə “erməni” deməmişlər.

Qafqazşünas alim Şopen erməni-hayların mənşəyindən bəhs edərək belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, “ermənilərdən, parsuqlardan, haykanlardan və yəhudilərdən yəni, qarışıq bir xalq əmələ gəldi ki, o, nəinki öz tipik müstəqilliyini, hətta özünün həqiqi (doğma) adını da itirdi.” Bu fikri daha da inkişaf etdirən erməni alimi Manuk Abeqyan ermənilərin dumanlı keçmişi haqqında belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, “Erməni xalqının mənşəyi nədir, onlar necə və nə vaxt, haradan və hansı yollarla  bu yerlərə gəlmişlər, erməni olmamışdan əvvəl və sonra hansı tayfalarla əlaqədar olmuşlar, onların dilinə və etnik  tərkibinə kim necə təsir göstərib? Bizim əlimizdə bu məsələləri təsdiq edən mötəbər və dəqiq dəlillər yoxdur.”

Kapançyana görə, hayasa-ermənilər Yuxarı Fəratın qərb əyalətləri  boyunda yaşayan bir sıra tayfaları asimilyasiya etmişdilər. Burada söhbət mədəni cəhətdən ermənilərdən yüksək səviyyədə duran yerli tayfalardan bir çox mədəni nailiyyətlərin mənimsənilməsindən gedir. Ksenofontun  “Kiropediya” əsərindən bir sıra iqtibaslar gətirən erməni akademiki Manandyan qeyd edirdi ki, “erməni və xaldeylərin dinc, birgə yaşayışının nəticəsi o oldu ki xaldeylər və digər yerli xalqlar gəlmə ermənilər tərəfindən tədricən assimilyasiya edilmiş və sonrakı əsrlər gedişində müasir erməni xalqı yaranmışdır ”

Özlərini həmişə xəyalən “hay”adlandıran ermənilər “Hayastan” dedikdə, onu özlərinin qədim məskənləri, ilk ideal vətənləri kimi başa düşüblər. Əslində isə belə bir ərazi heç vaxt mövcud olmamışdır və sadəcə olaraq, erməni sözünün sinonimi kimi kənardan verilmə bu termindən biz də hadisələrə aydınlıq gətirmək üçün istifadə edirik.

Qeyd edək ki, ermənilərin “Hayastan” adı XX əsrin 20-ci illərində yaranmışdır və bu söz milli, etnik termin kimi deyil, siyasi termin kimi işlədilmişdir. Görkəmli rus akademiki Meşşaninov haqlı olaraq qeyd edirdi ki, “Ermənistan tarixinin qədimləşdirilməsi Ermənistanın özünün deyil, erməni tarixçilərinin xidmətidir”.

Atamoğlan Məmmədli, tarixçi.

Azərbaycan Ermənistan müharibəsi
Hərbi xronika 

Azərbaycan 1988-ci ldə Ermənistan tərəfindən təcavüzə məruz qalmış, torpaqları işğal olunmuşdur. Təcavüz nəticəsində Azərbaycan ərazisinin 20 faizi zəbt edilmişdir. Bu müharibədə 20.000-dən artıq adam həlak olmuş, 50.000-dən çox insan yaralanmış, 5000 nəfərə qədər adam əsir, girov götürülmüş yaxud itkin  düşmüşdür. Bir milyon yüzmindən artıq Azərbaycanlı öz yaşayış yerlərindən zorla çıxarılmışdır. Müharibə Azərbaycan iqtisadiyyatına real hesablanması mümükün olmayan zərər yetirmişdir. Bu müharibə geosiyasi anlamda birmənalı dəyərləndirilmir. Dünyanın aparacı dövlətləri, beynəlxalq təşkilatlar bu müharibəni münaqişə kimi təqdim edərək onu Cənubi Böhran Qövsü deyilən münaqişələr qrupuna daxil etmişlər. Məlumat üçün bildiririk ki, bu qrupa həmçinin Əfqanıstan, Tacikistan, Rus-Çeçen, Gürcü-Obxaz, Gürcü-Ossetin, Ossetin-İnquş, Krım-Dnesteryanı, Balkan münaqişələri də daxil edilmişdir. Ermənistan Azərbaycan münaqişəsi bir sıra dövlətlərin, o cümlədən ABŞ, Rusiya, Türkiyə, İranın maraqlarına birbaşa toxunur. Bu dövlətlər isə daim regionda təsir və enerji daşıyıcıları mənbələri və marşrutları üzərində nəzarət uğrunda mübarizə aparırlar. BMT təhlükəsizlik şurasının bu münaqişə ilə bağlı 4 qətnaməsi yerinə yetirilməmiş qalır. Nəticədə Azərbaycan çox mürəkkəb şəraitdə müttəfiqlər və kifayət qədər təsirli xarici dəstəkdən məhrum olduğu bir zamanda mübarizə aparmaq məcburiyyətindədir. Lakin bu müharibə Azərbaycan üçün ədalətli müharibədir.

Bu yazıda Azərbaycan Ermənistan müharibəsi, hərbi əməliyyatların gedişi mərhələlər üzrə izlənilir.

Birinci mərhələ (fevral 1988-ci il- yanvar 1990-ci il) : Başlanğıc

Azərbaycanlılarla Ermənilər arasında ilk toqquşmalar 1988-ci ilin fevral ayında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti rəhbərlərinin Azərbaycanın tərkibindən çıxmaqla bağlı cəhdlərindən sonra baş verdi: Ermənistanın emmisarları Dağlıq Qarabağda ixtişaşlar törətməklə təcavüz üçün şərait hazırlayırdılar. Dərhal bir sıra yerlərdə, o cümlədən Xankəndində, Əskəranda, Sumqayıtda insan təlafatı ilə nəticələnən iri miqyaslı ixtişaşlar törədildi. Münaqişənin qarşısının  alınması məqsədi ilə regiona SSRİ DİN-nin əlavə qüvvələri göndərildi. 1988- ci il fevralın sonu üçün Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində daxili qoşunların sayı 13 min nəfərə çatdırıldı.

Fevral hadisələrindən sonra Ermənistanda ilk hərbiləşdirilmiş dəstələr yaradıldı. Onlar “Qarabağ” komitəsinin rəhbərliyinə tabe idilər. Mitinqlərin genişləndiyi dövrdə (aprel-iyul 1988-ci il) bu dəstələr təşkilati strukturlarını formalaşdırdı, şəxsi heyəti komplektləşdirdi, həmçinin ovçu və döyüş silahları ilə təmin olundular. Bu qruplarla eyni vaxtda Ermənistanın kənd rayonlarından özünü müdafiə dəstələri yaradıldı. Həmçinin cinayətkar ünsürlərdən ibarət quldur dəstələri də yaradıldı. Həmin ilin yay-payız ayları ərzində bu hərbiləşdirilmiş dəstələr millətçi hərəkatın liderlərinin nəzarəti altına keçdi.

1988-ci ilin payızında Dağlıq Qarabağda növbəti toqquşmalar vəziyyəti kəskin şəkildə pisləşdirdi. Noyabrın sonu dekabrın əvvəlində Ermənistanın silahlı qruplaşmaları ilk iri miqyaslı hərbi əməliyyat keçirməklə 200 mindən artıq azərbaycanlnı Ermənistandan çıxardılar bu Azərbaycanda sabitliyi kəskin şəkildə pozdu, bir sıra şəhərlərdə etiraz aksiyaları keçirildi. Sovet rəhbərliyinin situasiyanı nizama salmaq cəhdləri nəticə vermədi. 1989-cu ilin yanvar ayından Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti faktiki olaraq Azərbaycanın inzibati nəzarətindən çıxarıldı.

1988-ci ilin qışında Dağlıq Qarabağda hərbi əməliyyatların genişləndirilməsi üçün hazırlıq işlərinə başlanıldı. Dağlıq Qarabağın ucqar dağ ərazilərində silahlı qruplaşmalar üçün bazalar yaradılırdı. Ermənistandan gizli yolla silah və sursat Dağlıq Qarabağa ötürülürdü. 1988- ci ilin yayında Ermənistanın silahlı dəstələri Dağlıq Qarabağdan Azərbaycanlıları sıxışdırıb çıxarmağa başladılar, onlar ayrı-ayrı vətəndaşları öldürməklə kifayətlənmir, böyük yaşayış məntəqələrinə hücumlar təşkil edirdilər. Bu əməliyyatların gedişində Ermənilər avtomat silahlardan, payızdan etibarən isə doluvuran toplardan (KS-19 topları) və “Alazan” raketlərdən, kiçik çaplı minamyotlardan istifadə edirdilər.

SSRİ DİN-nin Daxili Qoşunları (Xüsusi təyinatlı hissələr əlahəddə operativ polklar, milis batalyonları, DİN məktəbinin kursantları cəmi 15 min nəfər) onların üzərinə qoyulmuş vəzifənin öhdəsindən gələ bilmədilər. Bununla da az vaxt ərzində separatçı hərəkatın qarşısının alınması imkanı əldən buraxıldı. Azərbaycan rəhbərliyi Ermənistandan fərqli olaraq hadisələrə ləng reaksiya verdi, bu isə ölkədə müxalifət qüvvələrinin təşəbbüsü öz əlinə almasına gətirib çıxardı.

1988-ci ilin avqustundan etibarən Azərbaycan Xalq Cəbhəsi tərəfindən könüllü dəstələr yaradılır və münaqişə zonasına göndərilirdi. Qarabağın azərbaycanlılar yaşayan məntəqələrində də özünümüdafiə dəstələri yaradılır və müdafiə qurğuları tikilirdi. Azərbaycanlılar ermənilərdən fərqli olaraq silah və sursat cəhətdən çox çətinlik çəkirdilər. Avqust ayından başlayaraq Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin ayrı-ayrı qrupları Ermənistana gedən nəqliyyat və enerji əlaqələrinin dayandırılmasına çalışırdılar.

1990-cı ilin yanvarında Ermənistan tərəfi Azərbaycanın Goranboy rayonunda yaşayış məntəqələrini havadan atəşə tutmaq üçün ilk dəfə Mİ-8 mülki vertalyotlarından  istifadə etdi. Yanvarın 11-də Goranboy rayonunda Xalq Cəbhəsinin yaratdığı silahlı dəstələrlə SSRİ Daxili Qoşunlarının Xüsusi Təyinatlı dəstələri arasında toqquşma halları baş verdi. Yanvarın 15-də Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində və 10-a yaxın rayonda fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq olundu, buraya əlavə qüvvələr göndərildi. Eyni vaxtda sərhəddin Naxçıvan sahəsində Azərbaycan və Ermənistan silahlı qruplaşmalarının intensiv toqquşmaları baş verdi.

Qarabağ və Naxçıvanda hərbi əməliyyatların gedişi Azərbaycanda siyasi böhranın kəskinləşməsi ilə müşahidə olunurdu. Müxalifətlə qarşıdurma nəticəsində respublika iflic vəziyyətinə düşdü. Bir sıra cənub rayonlarında (Lənkəran, Cəlilabad) AXC-nin hərbiləşdirilmiş qrupları yerli hakimiyyəti nəzarətə götürdülər. Respublikanın böyük şəhərlərində AXC-nin iştirakı ilə yaradılmış Müdafiə Şurası dəstələr ytəşkil edərək Qarabağa göndərdi. Bu dəstələrin silahlandırılması üçün Sovet Ordusunun hərbi hissələrinə hücumlar təşkil edilirdi. İranla sərhəddə baş verən hadisələr nəticəsində 200 kilometrlik sahədə sərhədlər açıldı. Respublikanın paytaxtında kütləvi mitinqlər keçirilir, dövlət müəssisələrinin, hərbi hissələrinin fəaliyyəti iflic vəziyyətinə salınırdı. SSRİ rəhbəri M.Qorboçov Azərbaycanda şəraiti nəzarət altına almaq məqsədi ilə iri miqyaslı hərbi əməliyyat keçirmək qərarına gəldi. 1990-cı il yanvarın 16-dan 19-na qədər Bakı ətrafında 50.000 nəfərdən ibarət hərbi birləşmələr yerləşdirildi. Bu hərbi qruplaşma Zaqafqaziyadan, Moskvadan, Leninqraddan gətirilmiş hərbiçilərdən, o cümlədən 295 saylı motoatıcı diviziyadan 76, 104, 106 saylı hava desant diviziyalarının 3 alayı Xüsusi Təyinatlı 22-ci briqadadan Qara Dəniz Donanmasının 882 saylı dəniz piyada batalyonundan, Daxili Qoşunlarının bir neçə operativ qruplarından, Xəzər Donanmasının hissələrindən, “Alfa” xüsusi təyinatlı qrupundan və digər hərbi hissələrindən  təşkil olunmuşdu. Bakı Qarnizonunun bütün hərbi hissələrində və bölmələrində Azərbaycan millətindən olan zabitlər, gizir və digər hərbi qulluqçular təcrid edilmişdi. Tabel silahının inventarlaşması bəhanəsi ilə respublika DİN və Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin bütün əməkdaşlarının silahları alınmışdı.

Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə qoşunlar şəhərə yeridildi. Qoşunların müdaxiləsi geniş miqyasda iri çaplı silahlardan istifadə olunması ilə müşayiət olunurdu. Sovet Ordusu şəhərə girərkən və ondan sonrakı bir neçə gün ərzində 29 nəfər itirdi və 98 nəfər yaralı verdi. Sovet ordusunun dinc əhaliyə atəş açması nəticəsində 131 nəfər öldürüldü, 1000-dən artıq adam yaralandı. Respublikanın bir sıra rayonları da bu əməliyyatlar fevralın sonuna qədər aparıldı. Yaranmış vəziyyətlə əlaqədar olaraq AXC-nin hərbiləşdirilmiş qrupları qismən buraxıldı, bəziləri isə qeyri leqal vəziyyətə keçdi.

Hazırladı: Adil İrşadoğlu

◄ 1 ... 6 7 8 ... 16 ► ₪