Əsl sənət fədaisi

Rasim Balayev: Ədil İsgəndərov birbaşa mənim müllimim olmasa da, onun sənəti hamımız üçün məktəb olub. O həm də bizim ilk milli rejissorumuzdur.

Azərbaycan mədəniyyətinin əsas qollarından biri kino və teatr sənətidir. 130-a yaxın yaşı olan Azərbaycan teatr sənətində zaman-zaman adları incəsənət tariximizə qızıl hərflərlə yazılan, xalqın yaddaşında əbədi yaşayacaq görkəmli sənətkarlar yetişmişdir. Onlardan biri də, Azərbaycan monumental rejissurasının görkəmli siması, xalq artisti Ədil İsgəndərov olub.

Ə.İsgəndərov Azərbaycan mədəniyyəti tarixində rejissorluq sənətinin ilk parlayan ulduzudur. Ondan əvvəl fəaliyyət göstərən refissorlarımız olsa da, Azərbaycanı onun hüdudlarından kənarda tanıdan, Azərbaycan teatrının adını yüksəklərə qaldıran ilk milli rejissorumuz məhz Ə.İsgəndərovdur. Əsl sənət fədaisi kimi, Azərbaycan teatr tarixinin zənginləşməsində və inkişafında çox böyük xidmətləri olan Ə.İsgəndərovun qoyduğu tamaşalar teatr slnaməsində şanslı səhifələr açmışdır. Böyük sənətkarın sənət ömrünə nəzər salaraq, bəzi məqamlara aydınlıq gətirib oxucularımıza çatdırmaq məqsədilə bir neçə tanınmış sənətkarla söhbətləşdik.

Ə.İsgənlərov mədəniyyətimizin beşiyi sayılan qədim Gəncə şəhərində dünyaya göz açıb. Teatr sənətinə olan marağı hələ orta məktəbi bitirməmiş, onu Gəncədəki “İşçi” klubunun dram dərkənlərinin fəal üzvünə çevirib. 1928-31-ci illərdə Bakı Teatr məktəbinin rejissor-aktyor şöbəsində təhsil alarkən, Milli Teatrın səhnəsində qoyulan tamaşalarda kütləvi səhnələrə çıxıb, epizod rollar oynayıb. Həmin illərdə o, görkəmli dramaturqumuz Cəfər Cabbarlı ilə yaxından dostlaşıb və onun məsləhəti ilə Teatr məktəbini bitirdikdən sonra Moskvaya ali təhsil dalınca yollanaraq, Moskva Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunn rejissorluq fakultəsinə daxil olub. Tələbəlik illərində Moskva Bədaye Akademik Dram və Vaxtanqov Teatrlarında zəngin sənət təcrübəsi toplayıb ki, bu da onun gələcək fəaiyyətində ciddi rol oynayıb. Yəni, Stanislavski üsulunu, Moskva Bədaye Teatrının ənənəsini yaradıcı şəkildə Azərbaycan səhnəsinə gətirərək, Azərbaycan xalqının temperament və kaloriti ilə birləşdirib, milli ruhda inkişaf etdirən məhz Ə.İsgəndərov olub. Böyük sənətkar Bakıda və Bakıda təhsil aldığı illərdə də “İşçi” klubundan ayrılmayıb. Tətillərdə Gəncəyə gəlib “İşçi” klubunda, C.Cabbarlının bir çox əsərlərində uğurlu rollar oynayıb.

Moskvada institutun son kursunda oxuyarkən diplom tamaşası hazırlamaq üçün Bakıya göndərilib. O, 1935-ci ilin payızında Aleksandr Korneyçukun “Platon Kreçet” əsərinin Mustafa Mərdanov və Ülvi Rəcəb tərəfindən “Polad Qartal” adı ilə təbdil edilmiş variantını hazırlayıb. Sənətkarın işi hesab olunan bu tamaşa Moskvada çox yüksək qiymətləndirilib.

Təhsilini başa vurduqdan sonra Bakıya – Akademik Milli Dram Teatrına təyinat alıb. Sıravi rejissor kimi fəaliyyətə başlayan Ə.İsgəndərov Akademik Teatrda 1938-ci ildən baş rejissor, bir müddət sonra isə bədii rəhbər kimi çalışaraq, 1954-cü ildə teatrın direktoru vəzifəsinə yüksəlib. 23 ilə yaxın bu teatrda, necə deyərlər, “can qoyan” sənətkar teatrı elə bir səviyəyə qaldırıb ki, onu Ədil İsgəndərovun adıyla bağlayıb, təkcə Azərbaycanda deyil, Moskvada, o cümlədən keçmiş SSRİ dövlətlərində “İsgəndərov teatrı” adlandırıblar. Milli Teatrın köklərinə dərindən bağlı olan, monumental romantik-realist teatr məktəbini formalaşdıran Ə.İsgəndərov Milli Dram Teatrının səhnəsində bir-birindən uğurlu tamaşalar - “Vaqif” (1938), “Xanlar” (1954), “Fərhad və Şirin” (1941), “Otello” (1948), “Aydın” (1940), “Xoşbəxtlər” (1940), “1905-ci ildə” (1955), “Cavanşir” (1957), “Şeyx Sənan” (1956) və bu kimi bir çox tamaşalar səhnələşdirib.

Onun qoyduğu tamaşalarda səhnədə Azərbaycan həyatının orijinal kaloriti, torpağının zənginliyi bütün əzəməti ilə canlanırmış. Tükənməz enerjiyə, geniş fantaziyaya malik olan sənətkarın yaradıcılığından dramaturgiyanın inkişafını da təcrid etmək olmaz. Xüsusilə, 1938-ci ildə səhnəyə qoyduğu “Vaqif” çox böyük əks-səda doğurub. “Vaqif” böyük bir hadisə olduğu kimi, həm də incəsənətdə xalq ruhunun əks etdirilməsində yeni bir qələbə idi. 1959-cu ildə Akademik Teatr Moskvaya Azərbaycan incəsənəti dekadasına gedəndə Ə.İsgəndərov “Otello” və “Fərhad və Şirin” tamaşalarına ciddi əl gəzdirərək, hər iki tamaşanı premyera kimi təqdim edib. Tamaşalar Moskvada çox böyük uğur qazanıb.

Səməd Vurğunun, Mirzə İbrahimovun, Ənvər Mməmədxanlının, Sabit Rəhmanın, İlyas Əfəndiyevin dramaturgiyadakı inkişayında Ə.İsgəndərovun çox böyük rolu olub. Gənc aktyor nəslinin yetişməsində danılmaz xidmətləri olan professor İsgəndərov əvvəl Bakı Teatr məktəbində, sonralar isə Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunda aktyor və rejissor sənətindən dərs deyib. Bütün bunlarla yanaşı, sənətkarın həyatı heç də hamar və ağrısız olmayıb. Dəfələrlə özünə qarşı böyük haqsızlıqlarla üzləşərək, xüsusən, ömrünün son illərində güclü mənəvi sarsıntılar keçirib. Bəlkə də dünyadan bir qədər vaxtsız köçməsinə də həmin mənəvi sıxıntılar “kömək edib”. 1960-cı ildə riyakar intriqanın güdazına gedən sənətkar tutduğu vəzifədlən və ümumiyyətlə, teatrdan uzaqlaşdırılıb. Onun teatrdan uzaqlaşdırılması Akademik Milli Teatra ciddi zərbə vurub.

Teatrdan gedəndən sonra “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında əvvəlcə sıravi rejissor, 1966-74-cü illərdə isə kinostudiyanın direktoru vəzifəsində işləyib. Rejissor kimi ancaq bir film – “Əhməd haradadır” kinokomediyasını çəksə də, bir çox filmlərdə – “Məşədi İbad”, “Romeo mənim qonşumdur”, “26-lar”, “Arxadan zərbə”, “Uzaq sahillərdə”, “Ulduzlar sönmür”, “Qanun naminə”, “Mən rəqs edəcəyəm” yaddaqalan obrazlar yaradıb. “Axırıncı aşırım” filmindəki Kərbalayı İsmayıl rolu xüsusi mükafata layiq görülüb. Onun oyununda aktyor oyun üslubunun estetik gözəlliyi, orijinallığı seçilib, yaratdığı obrazlar öz kaloriti və şirinliyi ilə fərqlənib. Rejissor və aktyor sənətindəki böyük nailiyyətlərinə görə Ə.İsgəndərov bir çox dövlət mükafatlarından əlavə, ən yüksək fəxri adlara – Əməkdar İncəsənət Xadimi (1938), SSRİ Xalq Artisti (1959) layiq görülüb. 1974-cü ildə “İzvestiya” qəzetində tamamilə əsasız olaraq, xüsusi qərəzçiliklə yazılmış bir məqalənin “qurbanı olub” və yenidən tutduğu vəzifədən – “Azərbaycanfilm”in direktorluğundan azad olunub. Bu hadisələr çox təmiz və həssas qəlbli sənətkara ağır mənəvi zərbə olub və o, ömrünün son illərini çox incik yaşayaraq, 1978-ci ildə dünyasını dəyişib.

Sevimli aktyorumuz, Xalq artisti Rasim Balayev Ə.İsgəndərovu xüsusi hörmət və məhəbbətlə xatırladı: “Ədil İsgəndərov birbaşa mənim müllimim olmasa da, onun sənəti hamımız üçün məktəb olub. 130-a yaxın yaşı olan Azərbaycan teatrının ən “bərkgedən” vaxtı Ədil müəllimin vaxtında olub. O həm də bizim ilk milli rejissorumuzdur. O vaxtlar bizim teatrda Tuqanov familiyada tanınmış bir rejissor var idi. Öz rejissorlarımız olsa da, tanınmırdılar. Birdən-birə gənc rejissor Ədil İsgəndərov gələrək Azərbaycan teatrında demək olar ki, inqilab etdi. “Vaqif”, “Otello” və digər bu kimi bir-birindən gözəl tamaşalar qoyaraq teatrı yüksəklərə qaldırdı. Mənə danışmışdılar ki, Moskvada “Otello” oynanıldıqdan sonra Bondarçuk deyib ki, əgər bilsəydim Azərbaycanda belə “Otello” var, mən o rola çəkilməzdim və deyilənə görə, Moskvada həmin tamaşaya 10 dəqiqə fasiləsiz, ayaqüstə əl çalıblar. Ədil müəllimdə həm rəhbərlik, həm aktyorluq, həm də rejissorluq istedadı birləşmişdi. O vaxt Səməd Vurğun deyib ki, “Vaqif”i Vaqif edən Ədil İsgəndərov olub. Əbəs yerə Azərbaycan teatrına “İsqenderovskiy teatr” demirdilər ki?! Həm də teatrı məşhur adamlar, görkəmli teatr xadimləri bu cür adlandırırdılar. Milli kadrlar yetişdirən Ədil müəllim o vaxt “Azərbaycanfilm”dən erməniləri tamamilə uzaqlaşdırdı. Deyirdi, gedin ermənifilmdə işləyin. Həmin dövrdə ermənilərin şikayətləri tutulurdu və buna görə Mərkəzi Komitədən ona çox çözlər gəldi, ancaq Ədil müəllim bütün bunlara mətinliklə dözdü. Çox baməzə, qayğıkeş insan idi. Mpənə də çox yaxşılığı keçib. O vaxt “İzxvestiya” qəzetində Elmira Əliyeva adlı bir nəfərin sifarişlə yazdığı səbatsız-sübutsuz bir məqaləni şişirdib onu işdən çıxardılar. Teatrın 100 illiyi qeyd olunanda bu cür böyük sənətkarı yada salmadılar. Bu hadisələr oun çox sarsıdıb incidərək, mənəvi əzablar çəkməsinə səbəb oldu”.

Teatrşünas İlham Rəhimlinin dediklərindən: “Ədil İsgəndərov Azərbaycan kino sənətinin milli kadrlarla təminatında böyük işlər görüb. Onun rejissor poetikasının ən başlıca prinsiplərindən biri o idi ki, götürdüyü pyesdəki mürəkkəb xarakterlərə aktyor axtarışı “ağrısını” çəkmirdi. O, həm yaradıcılığına, həm də insani xüsusiyyətlərinə dərindən bələd olduğu aktyorlara, onların potensial güclərinə bab gələ bilən repertuar qururdu, truppanın gücünə uybuqn pyesə müraciət edirdi. Ədil İsgəndərov qədər heç bir rejissor truppadakı öncül aktyorlar üçün üç, beş, hətta yeddi illik yaradıcılıq plan-prospektinin işlək və estetik mexanizmini yaratmamışdı. İstər Rza Əfqanlı, istər də Hökümə Qurbanova üçün zirvəyə aparan sənət qələbələri pilləsinin möhtəşəm, fundamental özülünü məhz Ədil İsgəndərov qoyub. O həm də milli teatr tarixində yeganə rejissordur ki, onun quruluş verdiyi “Vaqif” tamaşası səhnədə 1000, “Fərhad və Şirin” 450, “Xoşbəxtlər” tamaşası isə 350 dəfədən artıq göstərilib”.

Ə.İsgəndərovun tələbəsi, sevimli aktrisamız əməkdar artist Səidə Quliyevə müəllimini Azərbaycan incəsənəti üçün böyük itki hesab edir: “Ədil müəllim böyük sənətkar, çox gözəl insan olub. Mən onun yoxluğunu teatr və incəsənət üçün çox böyük itki sayıram. Baxmayaraq ki, 27 ildən çoxdur ki, o bizimlə deyil, ancaq onun ruhu daim bizimlə – onun tələbələrilədir. Nə qədər ki, onun tələbələri yaşayır, nə qədər ki, Azərbaycan teatrı yaşayır, Ədil müəllim də yaşayacaq. Ədil müəllimin sənəti həm bizim üçün, həm də gələcək aktyor, rejissor nəsli üçün bir məktəb və örnək olaraq qalacaq”. 

Nüşabə Səməndər

Müsabiqə

Qarabağ Azadlıq Təşkilatı  Qarabağ mövzusunda ən yaxşı publisistik, analitik yazı, şer, plakat, karikatura müsabiqəsi elan edir. Ən yaxşı nümunələr “Azad Qarabağ” qəzetində çap olunacaq, ilin sonunda isə hər nominasiya üzrə qaliblər müəyyən ediləcəkdir. Arzu edənlər işlərini qəzetimizin ünvanına göndərə bilərlər.

Təşkilat komitəsi

INTERNATIONAL BANK OF AZERBAIJAN
Yasamal Branch

Address:  14h., 533bl., Inshaatcilar Str., Baku 370073, Azerbaijan.
Tel./Fax:  +(994)(12) 4387486, 4397208, 4316398

Intermediary Bank:  Citibank NA, New York, USA
Corr. account: 36083186
SWIFT: CITIUS33

Beneficiary Bank:  International Bank of Azerbaijan Republic
Yasamal Branch kod 805562
SWIFT: IBAZAZ2X

Beneficiary:   NAGI AKIF QAZAX INN 2000557822
USD only Account #: YSM-673785-USD-3822-01

◄ 1 ... 14 15 16 ► ₪