Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi

II mərhələ (yanvar 1990-cı il - avqust 1991-ci il)

Partizan müharibəsi

Erməni tərəfi Azərbaycanda situasiyanın dəyişməsini diqqətlə izləyir və yararlanmağa çalışırdı. Fövqəladə Vəziyyət (FV) rejimi Ermənistana aid edilməmişdir. Müxalifətin hərbi qruplaşmaları bu vəziyyətdən istifadə edərək Daxili İşlər Nazirliyi və digər qurumların bütün silah arsenalını ələ keçirmişdi. 1990-cı ilin yanvar-fevral ayları ərzində onlar 6179 atıcı silah, 19 zirehli texnika, 133 doluvuran qurğu, 17 “Alazan” qurğusu, 3 minomyot, 13 min mərmi və raket, 1921 ton partladıcı maddə, çoxlu sayda nəqliyyat və rabitə vasitələri ələ keçirmişdilər. Bu qruplaşmalar mart ayından başlayaraq SSRİ daxili qoşun hissələrinin də bir hissəsini tərksilah etmişdilər. Zaqafqaziya hərbi dairəsinin əlahiddə alovvuran batalyonu da tərksilah edilmişdi. Dəmiryol stansiyalarının birində 15 ədəd T-72 tankını ələ keçirmişdilər, lakin sonradan geri qaytarmalı oldular.

1990-cı ilin yanvarında Dağlıq Qarabağda FV rejiminin gücləndirilməsi erməniləri öz fəaliyyətlərini bir qədər məhdudlaşdırmağa məcbur etdi. Onlar sərhəd boyu ərazilərdə fəallıqlarını artırdılar. Mart ayında erməni dəstələri Qazax rayonunun yaşayış məntəqələrinə qarşı ilk əməliyyatı keçirdilər. Bu ilin yaz-yay aylarında ermənilərin doluvuran topların istifadəsilə edilən hücumları nəticəsində Azərbaycanın 7 sərhəd rayonunda, həmçinin Naxçıvanda dinc sakinlər içərisində tələfatlar oldu, dağıntılar törədildi.

1990-cı ilin ortalarında Ermənistanda 15 min nəfərin daxil olduğu hərbi qruplaşmalar mövcud idi. 10 min nəfərin daxil olduğu erməni milli ordusu deyilən qruplaşma əsasən sərhədboyu ərazilərdə, qismən Qarabağda fəaliyyət göstərirdi. Muş, NART, Adana, Aydat, Tiqran, Mes və digər qruplaşmalarda 50-dən 700-ə qədər erməni döyüşçüsü iştirak edirdi. Bu qruplaşmaların ixtiyarında 30-a qədər zirehli texnika, 150-yə yaxın doluvuran qurğu, 20-dən artıq Mi-4, Mi-8 vertalyotları və s. var idi.

1990-cı ilin avqustunda Erməni Milli Ordusu (EMO) Ermənistan-Azərbaycan sərhədlərinin şimal-qərb hissəsində hərbi əməliyyatları intensivləşdirdi. Avqustun 19-22-də düşmən Qazax və Tovuz rayonlarının yaşayış məntəqələrinə geniş hücum təşkil etdi. Bu açıq hücum cəhdindən sonra Zaqafqaziya hərbi dairəsinin rəhbərliyi əks zərbələrin vurulması ilə bağlı qərar qəbul etdi. Nəticədə ermənilər ciddi itkilərə məruz qaldılar. Bu uğursuzluq EMO-nun sıralarında ciddi sarsıntılara səbəb oldu. Prezident L.Ter-Petrosyan yaranmış vəziyyətdən ölkədə öz mövqeyini gücləndirmək üçün istifadə etdi. O, İrəvanda FV rejimi tətbiq etdi, EMO rəhbərliyini neytrallaşdıraraq, onların tabeliyində olan hərbi birləşmələri özünün hərbi hissələrinin tərkibinə daxil etdi.

Münaqişənin 3-cü ilində erməni tərəfi silahlı mübarizənin aparılması üçün terrordan geniş şəkildə istifadə etməyə başladı. Terror aktları Qarabağdan kənar ərazilərdə, həmçinin Şimali Qafqazın və Zaqafqaziyanın yaxın rayonlarında həyata keçirildi. Bu zaman müasir partlayıcı vasitələrdən geniş istifadə olunurdu. 1990-1991-ci illərdə Rostov-Bakı dəmiryolunda, Tiflis-Bakı avtomobil magistralında, Bakı-Krasnovodsk bərə nəqliyyatında dəfələrlə diversiyalar törədildi, çoxlu sayda sərnişin bu aksiyaların qurbanı oldu.

Azərbaycan rəhbərliyi bu şəraitdə müəyyən tədbirlər həyata keçirməyə, müstəqil hərbi qüvvələr yaratmağa cəhdlər göstərərək, 1990-cı ilin ortalarından etibarən, Qarabağın təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün bəzi addımlar ata bildi.

Payızda Respublika Daxili İşlər Nazirliyi nəzdində Xüsusi Təyinatlı Milis Dəstəsi yaradıldı. Erməni təcavüzünə qarşı yaradılmış bu qruplaşmaya ilk vaxtlar üç mindən artıq döyüşçü daxil idi. Onlara məhdud miqdarda, əsasən köhnəlmiş texnika verildi.

1991-ci ilin yanvarında erməni hərbi qruplaşmaları yenidən fəallaşdılar. Daxili Qoşunların postlarını daha tez-tez atəşə tutmağa başladılar, fövqəladə vəziyyət rayonu komendaturasının bir neçə zabiti öldürüldü. Azərbaycanlıların yaşadıqları məntəqələrin üzərinə hücumların sayı artdı. Daha çox fəallıq Qarabağın şimal hissəsində müşahidə olunurdu. Burada, Şaumyan-Gülüstan-Aterk möhkəmləndirilmiş hərbi bazasında 5 min nəfərlik erməni birləşmələri yerləşdirilmişdi. Hərbi mühəndis qurğuları ilə təmin edilmiş bu baza çətin keçilən dağ zonasında yaradılmışdı. Onun ərazisində hərbi sursat ambarları, rabitə şəbəkəsi, vertolyotların enməsi üçün meydançalar mövcud idi. Buradakı hərbi birləşmələrin təchizatı hava ilə Ermənistandan təmin edilirdi. Digər baza rayonu Qarabağın cənubunda, Hadrut rayon mərkəzindən qərbə doğru ərazidə yaradılmışdı. 1991-ci ilin yazında SSRİ rəhbərliyi Qarabağda hərbi bazaların ləğvi ilə bağlı qərar qəbul etdi. Bizdə əməliyyatlara Zaqafqaziya hərbi dairəsinin 23-cü motoatıcı alayı, SSRİ DİN Daxili Qoşunlarının 19-cu diviziyasının ayrı-ayrı xüsusi təyinatlı dəstələri, Azərbaycan XTMD-i cəlb edilmişdi. Bu birləşmələr aprelin 30-da Çaykənd istiqamətində əməliyyata başladılar. Mayın 3-də gərgin döyüşlərdən sonra erməni dəstələri bu məntəqələrdən çıxarıldılar. Cənub bölməsində də (Hadrut ətrafında) Azərbaycan XTMD-ləri mayın 1-dən 10-a qədər düşmənin bir sıra dayaq məntəqələrini ləğv etdilər. Ermənilər ciddi itkilər verərək, geri çəkilməli oldular. Əməliyyat nəticəsində Çaykənd və onun ətrafı düşmənlərdən təmizləndi. Lakin SSRİ rəhbərliyi axıra qədər prinsipial mövqedə qalmadı. Mayın 15-də əməliyyat yarımçıq dayandırıldı.

Yaranmış operativ sakitlikdən erməni tərəfi qüvvələri yenidən qruplaşdırmaq və itkilərin yerini doldurmaq üçün istifadə etdi. İyulda Goranboy rayonunun içərilərinə doğru irəliləmək istəyən Xüsusi Təyinatlı Milis dəstələrimiz erməni bandqruplaşmalarının ciddi müqaviməti ilə rastlaşdılar. Ağır döyüşlərdən sonra Azərbaycan XTMD-si Manaşid, Buzluq, Erkec dayaq məntəqələrini düşməndən təmizlədi.

Hazırladı: Adil İrşadoğlu

Azərbaycan-Ermənistan Müharibəsi Beynəlxalq Təşkilatlarda

Ermənistan ilə Azərbaycan arasındakı müharibə, ilk günlərdən etibarən beynəlxalq təşkilatların diqqət mərkəzində olub. Xüsusilə, bu iki ölkənin müstəqilliklərini əldə etməsi və beynəlxalq təşkilatlara üzv olmasına paralel olaraq, problem müxtəlif təşkilatlarda müzakirə edilmiş və mövzuya dair çox sayda qərar qəbul edilmişdir.

İlk olaraq, Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Konfransı (ATƏM; indiki Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı-ATƏT) çərçivəsində problemin sülh yoluyla həlli üçün cəhd göstərilib. 2 Mart 1992-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan BMT-yə üzv alınarkən BMT iki ölkə arasındakı problemin həlli için ATƏT-ə səlahiyyət verdiyini bəyan etmişdir. Bu istiqamətdə, ATƏT səlahiyyətlilərinin bölgəni ziyarətlərindən sonra, 24 Mart 1992-ildə Helsinkdə toplanan ATƏT Xarici İşlər Nazirləri Şurası, bölgədəki vəziyyəti dəyərləndirib və deklarasyanın 3.11. maddələrində problemin həlli üçün Belarusiyanın Minsk şəhərində bir konfrans çağırılmasının qərarlaşdırıldığı ifadə edilib. 9 maddədə konfransın iştirakçıları kimi Azərbaycan, Almaniya, ABŞ, Ermənistan, Belorusiya, İsveç, İtaliya, Fransa, Rusiya,Türkiyə,Çexiya, və Slovakiya Federal Respublikası (cəmi 11 dövlət) müəyyən edilib. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 26 Mart tarixli toplantısında, məsələyə birbaşa müdaxilə ediməməsi və ATƏT-in addımlarının dəstəklənməsin qərarlaşdırılıb. Bu şəkildə başdayan prosesde indiyə qədər heç bir ciddi addım atılmayıb. Belə ki, Minsk Konfransı hər dəfə Ermənistanın müxtəlif tələblər irəli sürməsi səbəbiylə hələ gerçəkləşdirilməyib. Qurularkən bir sədri olan ATƏT-in Minsk Qrupuna sonra iki həmsədr, daha sonra qrupun fəallığını artırmaq məqsədiylə ABŞ, Rusiya və Fransadan olan üç həmsədr təyin, lakin illərdi bu həmsədrlərin apardığı fəaliyyətlər problemin həlli istiqamətində heç bir real addımla yadda qalmayıb.

BMT məsələni ATƏT-ə həvalə etsə də, 1993-cü il aprel ayının əvvəllərində Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun Ermənistan tərəfindən işğal edilməsiylə əlaqədar BMT təhlükəsizlik Şurasının fövqəladə toplantısı çağırılıb.Təhlükəsizlik Şurasında daimi üzvlərdən Rusiyanın açıq ABŞ və Fransanın üstüörtülü olaraq Ermənistanın tərəfini tutması Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistan işğalçılığını göstərən açıq qərar qəbul etməsini çətinləşdirirdi. Azərbaycanın ciddi diplomatik cəhdləri nəticəsində 30aprel 1993-cü il tarixində Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycan- Ermənistan münaqişəsini və kəlbəcər işğalı mövzusunu müzakirə və 15 üzvün hamsının ortaq qərarı ilə 822 nömrəli qətnaməni qəbul edib. Qətnamədə Təhlükəsizlik Şurası sədrinin mövzuya dair daha öncə verdiyi bəyanatlara və təqdim etdiyi raportlara da istinad edilərək, Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münasibətlərin səviyyəsinin pisləşməsindən, silahlı hərbi əməliyyatların güclənməsindən, Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun ermənilər tərəfindən (ölkəadı kimi qeydedilmir) işğal edilməsindən duyulan narahatlıq ifadə edilib, beynəlxalq aləmə qəbul edilən sərhədlərin pozulmazlığına, torpaq əldə etmək üçün qüvvə tətbiqinin yolverməzliyinə, bütün dövlətlərin müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət göstərilməsi prinsipləri də vurğulanaraq 5maddə sıralanıb.Bu maddələrdə atəşin dayandırılmasının vacibliyi və işğalçı güclərin Kəlbəcər rayonundan və Azərbaycanın son dövürlərdə işğaledilmiş digər rayonlarından dərhal çıxarılması tələb edilirdi.

Qərarda Azərbaycan üçün müsbət nüanslar olsa da ümumən iki ölkə arasında tənasüdün (balansın) qorunması diqqət çəkirdi. Belə ki, bir “Ermənilərin işğalından,”Kəlbəcərin və digər işğal edilən bölgələrin boşaldılmasının vacibliyindən”bəhs edilmiş,ancaq Azərbaycanın israrlı tələblərinə baxmayaraq işğalçı dövlət olaraq Ermənistanın adı açıqca qeyd edilməmişdi. Ancaq münaqişənin tərəflərindən biri kimi keçmiş ”Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti”-nin deyil, Ermənistanın adının qeyd olunması,dolaysı ilə də olsa Ermənistanın işğalçı olduğunun ifadəsiydi. Yəni iki münaqişəçi ölkə var. Bunlardan birinin ərazisi işğal edilir. Qərarda açıq yazılmasa da işğalçının kim olduğu açıq idi.

Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan bir çox bölgəsi bənzər şəkillərdə işğal edildi və BMT Təhlükəsizlik Şurası 853 nömrəli 29 iyul 1993-cü il tarixdə, 874 nömrəli14 oktyabr 1993-cü il tarixdə və 889 nömrəli 11 noyabr 1993-cü il tarixində bənzər qərarlar qəbul etdi. Bu qərarların hamısında problemin Azərbaycan torpaqlarının işğala məruz qaldığı ifadə edilərək, işğal edilmiş torpaqların dərhal azad edilməsinin vacibliyi vurğulanıb. Ancaq bu qərarların heç birisi praktik olaraq bir məna kəsb etməyib.

Problemə dair Avropa Şurası (AŞ) və Avropa birliyi (AB) tərəfindən də qərarlar verilib. Bunlar, BMT Təhlükəsizlik Şurasının əlaqədar qərarlarına da təmas edilərək bu qərarların tətbiq olunması istənilən və təəssüf ki, Azərbaycan torpaqlarının işğal edilməsi faktı xüsusi olaraq vurğulanmırdı. Qərarlarda xüsusilə bölgədəki gərginlikdən duyulan narahatçılıq və münaqişəninhəlli olunması üçün lazımi cəhdlərin göstərilməsinin vacibliyi ifadə edilirdi. Sadəcə, Avropa Şurası ParlamentAssambleyasının 2005-ci ilin yanvarındakı qərarı ciddi bir istisna olub. Azərbaycan diplomatiyasının uğuru olan bu qərərda Azərbaycan torpaqlarının Ermənistanın işğalı altında olduğu açıq qeyd olunub.

Beynəlxalq təşkilatlar içərisində Azərbaycan torpaqlarının ermənistan tərəfindən işğalına aid ən sərt bəyanatlar İslam Konfransı Təşkilatından gəlib. Təşkilat demək olar ki, bütün toplantılarında mövzu ilə əlaqədar açıq ifadələrə, Azərbaycan torpaqlarının Ermənistan tərəfindən işğalını qınayan bəyanatlar verib. Təşkilat qərarlarında həm Ermənistandan işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarını dərhal tərk etməsini tələb edib, həm də BMT başda olmaqla bütün beynəlxalq təşkilatlara müraciət edərək, bu işğalın ortadan qaldırılması üçün lazımi səylər göstərmələrini istəyib.

Araz Aslanlı,
Türkiyə

◄ 1 ... 6 7 8 ... 16 ► ₪