İtirilmiş torpaqların qaytarılması müharibəsiz baş tutmayacaq

Dağlıq Qarabağ ərazisindən hər ay yüzlərlə erməni gəncinin fərarilik etdiyini, onların əsasən İran ərazisindən keçməklə xaricə qaçdığını qeyd edirlər

Danışıqlar prosesinin heç bir nəticə verməməsi müharibənin  torpaqların azad edilməsində sonuncu  və ən real təsir vasitəsi olduğunu sübut edir. Artıq Azərbaycan ictimaiyyəti əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq müharibəni ən real variant kimi qəbul edir və buna demək olar ki, hamı inanır.

Atəşkəsin imzalanmasının 12-ci ili tamam oldu. Bu 12 illik zaman kəsiyində atəşkəs heç də tam kəsilmədi və müharibə bu atəşkəs adı altında davam etdi. Cəbhə xəttində mina partlayışları, snayperlərin atəşi və digər səbəblər nəticəsində rəsmi məlumatlara görə, hər iki tərəf birgə 10 min nəfərdən artıq canlı qüvvə itirib. Lakin buna baxmayaraq, döyüşə hazır dayanmış ordular ciddi şəkildə  silahlanma xətti götürüblər.

Bu gün müharibənin başlayacağı təqdirdə hansı tərəfin nailiyyət qazanacağı ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Məsələn, əhalinin bir hissəsi fikirləşir ki, Rusiyanın köməkliyi ilə bu illər ərzində  arsenalını ən yeni silahlarla gücləndirən Ermənistanla müharibə Azərbaycana baha başa gələcək. Bir qrup isə bunun əksini fikirləşir. Məhz bu yazımızda da tərəflərin müharibəyə hazırlaşmalarına, iqtisadi və canlı qüvvə potensiallarına, qüvvələrin döyüş hazırlığı məsələlərinə toxunacağıq.

İqtisadi güclər

Bu faktdır ki, Qarabağda aparılacaq ikinci müharibənin iqtisadi itkiləri birincidəkindən bir neçə  dəfə çox olacaq. Tərəflərin müharibəyə ciddi hazırlaşmaları, hücuma keçən və müdafiədə olan qüvvələrin vəziyyətini təhlil edən ekspertlərin fikrincə, müharibənin bir günü dövlətlərin hər birinə  minimum halda 20-25 milyon dollara başa gələcək. 1 ay ərzində isə bu itkilər təxminən 600-700 milyon dollara çatacaq. Canlı qüvvə itkisi isə müharibənin 6 ay çəkəcəyi 1991-1994-cü il həddinə, yəni hər bir tərəfə 15-20 min insan itirilməsi ilə başa gələcək. Ekspertlər Azərbaycan və Ermənistanın dövlət büdcələrini müqayisə edərək belə qənaətə gəliblər ki, başlanacaq müharibə bu dövlətlərə nəzərdə tutulduğundan da artıq itkilər gətirə bilər. Dövlət büdcələrinin təhlilləri göstərir ki, silahlanma imkanlarına baxmayaraq, Ermənistanın iqtisadiyyatı dövlət büdcəsi müharibəni maksimum halda iki aya qədər davam etdirməyə imkan verir. Məlumat üçün bildirək ki, Azərbaycanın 2006-cı il üçün dövlət büdcəsi 4 milyard dollar, Ermənistanınkı isə 1 milyard dollara yaxın olub. Nəzərə alsaq ki, Ermənistandan fərqli olaraq atəşkəs müddətində  Azərbaycana xarici sərmayə qoyuluşları da artıb, bu zaman qeyd olunan miqyasda itkinin Ermənistanı hansı vəziyyətə salacağını da düşünmək çətin olmaz. Ermənistan mətbuatının yazdığına görə, bu ölkənin xarici borcu ötən il dövlət büdcəsindən xeyli çox 1,182 milyard dolları ötüb. Ölkənin əksər iri sənaye müəssisələri dayanıb və ya Rusiyaya olan borcun müqabilində bu ölkəyə  verilib. Qondarma "Dağlıq Qarabağ Respublikasına" isə ötən il 20 milyon dollara yaxın sərmayə yatırılıb. Ermənilər özləri də etiraf edirlər ki, qondarma respublikaya yatırılan investisiyaların xərclənməsi istiqaməti ilə bağlı konkret plan yoxdur. Onların  investisiyaları hara xərcləmələri bilinmir və bu istiqamətdə ciddi yeyintilər mövcuddur. Dağlıq Qarabağ separatçılarına tək xaricdə yaşayan ermənilər deyil, dünyanın bir sıra dövlətləri də rəsmi şəkildə yardımlar göstərirlər. Rəsmi məlumatlara görə, təkcə son 5 il ərzində ABŞ və Rusiyanın rəsmi qurumları Dağlıq Qarabağa 45 milyon dollar investisiya qoyub. Bu sərmayələr məktəblərin, səhiyyə müəssisələrinin, evlərin tikintisinə, qaz və su təchizatının yaxşılaşdırılmasına yönəldildiyi iddia edilsə də, separatçı rejimin "müdafiə naziri" Seyran Ohanyan bu yardımların bir qisminin "respublikanın" müdafiəsi sahəsinə yönəldiyini istisna etməyib.

Hərbçilərin  fikirləri əsasında aparılan araşdırmalar zamanı məlum olmuşdur ki, bir gün ərzində  briqadanın apardığı orta gərginlikli döyüşdə 2 milyon dollar vəsait itkisi olur. Dağlıq Qarabağ şəraitində isə bu bir neçə dəfə artaraq 5 milyon dollara çata bilər. Qeyd edək ki, döyüşlərini gedəcəyi yer dağlıq ərazilər olduğundan əsgərlərin təminat və təchizatına, texnikalara çəkilən xərclər də bir neçə dəfə artacaq.

Mənəvi psixoloji hazırlıq

Azərbaycan ictimaiyyətinin müharibəni real vasitə kimi qəbul etməsi bu ölkədə insanların yüksək mənəvi psixoloji ruhunun olduğunu göstərir. Dəfələrlə ictimaiyyətin müharibə tələb etməsi də bunun göstəricisidir. Ermənistan cəmiyyətində isə vəziyyət Azərbaycandakından tamamilə fərqlidir. Hərbi mənbələrdən daxil olan məlumatlara görə, Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin  Dağlıq Qarabağda yerləşən birləşmələrinin mənəvi-psixoloji durumu orta vəziyyətdədir. Buradakı  hərbi birləşmələrdə kifayət qədər problemlər mövcuddur. Daha çox isə nizamnamədən kənar hərəkətlərə rast gəlinir. Sözügedən problem isə daha çox Ermənistandan gələnlərlə Qarabağdan olan çağırışçılar arasında yaranır. Orduda mənəvi-psixoloji gərginliyin hökm sürdüyünü deyən ermənilərin özləri də Qarabağdakı hərbi hissələrin "dizbat" funksiyasını daşıdığını qeyd ediblər. Faktdır ki, bu gün Ermənistanın özündə yerli ermənilərin Qarabağa hərbi xidmətə göndərilməsinə mənfi yanaşılır. Ermənistanlılar daha çox Ermənistanın özündə və ətraf rayonlarda  xidmət etməyə üstünlük verirlər. Qarabağdakı hərbi hissələr birbaşa döyüş şəraitindədir. Onlarda  normal şəraitin, normal kazarmaların və lazım olan infrastrukturun olmaması da ümumi ab-havaya təsir göstərir. Ermənilər özləri də orduda mənəvi-psixoloji gərginliyin mövcud olduğunu bəyan edirlər. Qarabağdakı hərbi birləşmələrə  əsasən Ermənistanda məskunlaşmış Azərbaycandan köçən ermənilərin və arxa hərbi hissələrdə cəzalandırılmış əsgər və zabitlərin göndərildiyini iddia edən erməni əsgərləri Dağlıq Qarabağ ərazisindən hər ay yüzlərlə erməni gəncinin fərarilik etdiyini, onların əsasən İran ərazisindən keçməklə xaricə qaçdığını qeyd edirlər. Əsir düşmüş erməni əsgərləri bu gün Ermənistan əhalisinin bir-biri ilə yola getməyən, bir-birinə qarşı dayanmış   üç qrupa bölündüyünü qeyd edirlər. Yerli ermənilər, Azərbaycandan gələn qaçqınlar və Dağlıq Qarabağ erməniləri. Yerli ermənilər Azərbaycandan gələnləri və qarabağlıları erməni saymır, əksərən azərbaycanlı adlandırırlar. Xaricdən gələn yardımlar da bu insanlar tərəfindən mənimsənilir. Xidmətə gəlincə, ən ağır şəraitli yerlərdə qarabağlı və Azərbaycandan gəlmiş ermənilər xidmət edir.

Canlı qüvvələr nisbəti

Müdafiə Nazirliyinin mühüm idarələrindən birində çalışan zabitin verdiyi məlumata görə,  Ermənistan ordusunda hər il çağırışla bağlı böyük problemlər yaranır. Ermənistanın insan resurslarının az olması səbəbindən yaranan bu problemləri aradan qaldırmağın mümkün olmadığını hətta bu ölkənin Silahlı Qüvvələrinin Baş qərargah rəisi Mikael Arutunyan da etiraf edib. Qeyd edək ki, bu gün Ermənistan SQ-də ümumilikdə 61 min nəfərin xidmət etdiyi bildirilir. Bunun təxminən 5 min nəfərə qədəri mülki vətəndaşlar, 3 min nəfəri isə Hərbi Hava və Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələrinin hərbi qulluqçularıdır. İldə iki dəfə orduya çağırış həyata keçirilir və hər dəfə də 15-17 min nəfər silahlı qüvvələrə xidmətə çağırılır və ehtiyata buraxılır. Ermənistan  SQ-də xidmət müddəti keçmiş Sovet ordusunda olduğu kimi 2 ildir. Əsgər çatışmazlığı ilə əlaqədar, bəzən ehtiyatda buraxılmalı olan əsgərlər orduda bir neçə ay artıq xidmət etməli olurlar. Buna görə də, ermənilər başqa regionlardan orduya muzdla xidmət üçün insanlar cəlb edirlər.

Azərbaycanda isə vəziyyət əksinədir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan SQ-də xidmət il yarımdır və il ərzində 4 çağırış prosesi həyata keçirilir. Hər çağırış mövsümündə isə 25-30 min nəfər gənc ordu sıralarına çağırılır. Bu gün Azərbaycan SQ-də ümumilikdə 150 min nəfərin xidmət etdiyi  bildirilir. Lokal səfərbərlik olarsa Azərbaycan əhalinin 10 faizi qədərində, 800 min nəfərdən artıq vətəndaşı orduya cəlb etmək iqtidarındadır.

Ermənilərin özləri də etiraf edirlər ki, onlar real təhlükəni Azərbaycandan "Dağlıq Qarabağ Respublikası" istiqamətindən gözləyirlər. Hərbi mənbələrdən əldə etdiyimiz məlumatlara görə, qeyd olunan istiqamətdə Ermənistan bütün qüvvələrinin və arsenalının  3/4-nü cəmləşdirib. Məlumat üçün bildirək ki, Ermənistanın 1254 km sərhəddinin 62 faizi, yəni 787 kilometr Azərbaycanladır. Bu istiqamətdə Azərbaycanın öz hərbi potensialının 80 faizini saxladığını iddia edən Ermənistan rəsmilərinin fikrincə, "Azərbaycanın siyasi hakimiyyəti Ermənistan üzərində hərbi üstünlüyünü hiss edən kimi müharibəyə başlayacaq".

Ermənilərin Qarabağ müharibəsi planı

Ermənilər başlanacaq ikinci Qarabağ müharibəsi ilə bağlı xüsusi planlarının olduğunu da tez-tez bəyan edirlər. Qondarma respublikanın müdafiə naziri S.Ohanyanın "gecə gündüz" car çəkdiyi plana görə, müharibəyə başlayan Azərbaycan ordusunun həmlələri az bir zamnada dəf ediləcək və "düşmən" ağır itkilərə məruz qalaraq əvvəlki mövqelərinə çəkilməli olacaqdır. Ohanyan planına görə, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri müharibəyə başladığı ikl gündən aviasiya və artilleriyanın dəstəyi ilə ermənilərin çağırışçılardan təşkil olunmuş ön xətdəki mövqelərini yarmağa nail olacaq. Bu zaman onlar böyük itkilər hesabına müəyyən qədər irəliləyəcəklər. İkinci və üçüncü müdafiə xəttinə çıxarılan birinci müharpibənin iştirakçıları, döyüş görmüş, ehtiyatda olan hərbçilər  çox asanlıqla Azərbaycan ordusunun qarşısını alacaq və onları ağır tələfata uğradacaqlar.

Hərbi mənbələrin məlumatlarına görə, Qarabağdakı erməni ordusu 3 korpusda cəmləşdirilmiş 25 min nəfərdən ibarətdir. Qarabağdakı silah və texnika ilə birgə Ermənistanın arsenalında 316 tank, 324 zirehli transportyor, 322 artilleriya qurğusu, 44 yaylım atəş reaktiv sistemi ("Qrad" qurğusu) var. İşğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində ermənistanlı çağırışçılarla yanaşı 3200 muzdlu da xidmət edir. Xaricdəki erməni diasporunun xətti ilə maliyyələşən muzdlu əsgərin hər birinə ayda 200 dollar məvacib verilir. Məlumatlara görə,  Qarabağda xidmət edənlərin 7 min nəfəri ermənistanlı çağırışçılardır. Məlumatlarda o da bildirilir ki, 1994-cü ildən indiyə qədər Qarabağdakı hərbi birləşmələrdən 5 min nəfərdən çox əsgər və zabit fərarilik edib, "Avropada adi silahların yayılmasına dair müqavilə"ni pozaraq.

Ermənistan Rusiyadan əlavə silahlar almaqla arsenalını gücləndirir

Təkcə 1992-1996-cı illərdə Rusiya Ermənistana saziş çərçivəsində 8 operativ taktiki R-17 raket kompleksi, 27 "Kruq" zenit raket kompleksi, 84 T72 tankı, 50 BMP 1 və BMP 2, 36 ədəd D30, 18 ədəd D20 qaubitsası və 18 "Qrad" qurğusu verib. Bütün bu silahlar işğal altında olan Azərbaycan ərazilərində yerləşdirilib.

Ermənilər sözügedən müharibə planının birinci müharibənin uğur və uğursuzluqlarının təhlili əsasında hazırladıqlarını bəyan edirlər. Buradakı səngərlərin qazılmasından artilleriya və zirehli texnikanın tətbiqinə qədər bütün məqamlar birinci müharibədə nəzərdən keçirilib. Məsələn,  erməni generalları dağ döyüşlərində tanklardan istifadənin effektsiz olduğunu əsas gətirərək piyadaların döyüş maşınlarından (PDM), reaktiv atəş sistemlərindən, kiçik ölçülü qaubitsalardan və minaatanlardan istifadənin mümkünlüyünə inanırlar. Lakin hərbi ekspertlər dağlıq şəraitdə  PDM-lərin də imkanlarının məhdud olmasını əsas gətirərək ermənilərin belə olan təqdirdə külli  miqdarda hərbi texnika itirəcəyini istisna etmirlər. Eyni zamanda ermənilər 1992 və 1994-cü  illərdə Azərbaycanın ordusunun bütün cəbhə boyu hücumu zamanı qazandığı uğurların səbəblərini  də araşdırıb, bunların əsasında müdafiə istehkamlarını yaradıblar. Qarabağ cəbhəsinin şimalında, Murovdağda 3395 metr hündürlükdə yerləşən və şimaldan Qarabağın giriş qapısı sayılan Ömər aşırımı ermənilərin ən çox təhlükə gözlədiyi ərazi hesab edilir. Xatırladaq ki, 1994-cü ilin dekabrında Azərbaycan ordusu bölmələri çətin hava şəraitinə baxmayaraq həmin mövqeni  itkisiz ələ keçirib. Bunun da nəticəsində Kəlbəcər istiqamətində yol açılmışdı. Sözügedən istiqamətdən irəliləməklə Laçın dəhlizinə və Zod aşırımına çıxmaq, Dağlıq Qarabağdakı qüvvələri təchizatdan məhrum etmək mümkündür.

Ermənilərin ən güclü istehkamları isə cəbhənin mərkəzində Tərtərdən Xocavəndə qədər ərazidə yaradılıb. Buradan əsas zərbəni gözləyən və relyefi nəzərə alan ermənilər bir neçə qat  dərinliyində istehkamlar inşa ediblər. Eyni zamnada 1992-ci ilin Ağdərə əməliyyatı zamanı uğursuzluqların təkrar baş verməməsi üçün onlar cəbhədən xeyli uzaq Aterk, Qlobus, Çıldıran, Kirs və  s. yüksəklikləri də möhkəmləndiriblər. Xatırladaq ki, o zaman həmin yüksəkliklərin tutulması  ilə Xankəndinə yol açılmışdı.

Ermənistanla dövlət sərhəddində Gədəbəydən Qazaxın Məzəm, Qızılhacılı kəndinə qədər ərazidəki əksər yüksəkliklər isə Azərbaycan ordusunun nəzarətində olduğu üçün ermənilər sözügedən istiqamətdə o qədər də aktivlik göstərə bilmirlər. Keçən ilin yayında Qazaxın Məzəm və Qızılhacılı kəndlərində iki aya yaxın baş verən döyüşlərdə Azərbaycan ordusu Ermənistanın Tavuş rayonunun Berkaber kəndinin yaxınlığındakı yyüksəkliyi ələ keçirib. Qeyd edək ki, buradakı  yüksəkliklərdən Tavuş rayonunun Sevkar, Sarıgöy, Açacur kəndləri habelə İcevan rayon mərkəzini nəzarətdə saxlamaq mümkündür. Tovuz rayonundakı  Çənlibel yüksəkliyindən isə Ermənistanın Çinar, Qulakənd, Qızılbulaq, Qaraqaya, Movses, Yuxarı Çinar kəndlərinin və Berd rayon mərkəzini nəzarətdə saxlamaq imkanı var.

Hərbi ekspertlərin fikrincə, ermənilərin müharibə taktikasında onların özlərinin səsləndirdiyi kimi qeyri-adi nə isə yoxdur. Ermənilərin işğal altında olan ərazilərdə güclü müdafiə istehkamları yaratdıqlarını təsdiqləyən ekspertlər hesab edirlər ki, bu heç də o istehkamların "keçilməz" olması demək deyil. Sadəcə olaraq ermənilər bu müdafiə istehkamlarına özlərinin mövqeləri arasındakı boş ərazilərdə plansız minalanmış sahələri, məftil çəpərləri də aid edirlər.

Qarabağda hansı formada döyüşlə qələbə qazanmaq mümkündür

Hərbi ekspertlərin fikrincə, Qarabağın relyefi orada aparılacaq hərbi əməliyyatları mürəkkəbləşdirir. Digər tərəfdən ərazidən azərbaycanlı əhalinin tamamilə deportasiya olunması burada tez-tez səsləndirilən partizan müharibəsi taktikasının tətbiqini heçə endirir. Sosial bazanın olmaması partizan müharibəsini çətinləşdirdiyi kimi, ermənilərin də döyüş aparma imkanlarını məhdudlaşdırır. Yəni, onlara psixoloji təsir göstərir. Özündən arxada yerli əhalinin olmadığını düşünən əsgər və zabitlərdə mənəvi psixoloji ruh düşkünlüyü yaranır. Nəticədə qarşıya çıxan adi çətinliklər onların ruhdan düşməsi ilə nəticələnir.

Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan ordusu  hücuma keçən tərəf olduğundan itkiləri də çsox olacaq. Bunu ermənilərin coğrafi üstünlükləri də deməyə imkan verir. Partizan müharibəsindən fərqli olaraq, Azərbaycanın düşmən arxasında kiçik qruplar vasitəsi ilə diversiya əməliyyatları aparması, düşmənin qərargahlarına, təminat və təchizat sisteminə sarsıdıcı zərbələr endirmək imkanları yüksəkdir. Eyni zamanda Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin üstünlüyü aviasiyaya malik olması ilə bağlıdır. Birinci  müharibədə də Azərbaycanın Hərbi Hava Qüvvələri ermənilərin  cəbhənin dərinliklərindəki mövqelərinə zərbələr endirərək məhv edib.

Hərbi ekspertlərin gəldiyi qənaətə görə, Ermənistanın hazırkı şəraitdə nə iqtisadi potensialı, nə insan ehtiyatları, nə də bu ölkədə mövcud olan mənəvi psixoloji durum Azərbaycanla müharibə aparmağa yetərli deyil.

Sonda bir məsələni də qeyd etmək lazımdır. Müharibədə uduzacağımızı iddia edənlər bilməlidirlər ki, Azərbaycan da atəşkəsin mövcud olduğu müddətdə "boş dayanmayıb". Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin maddi texniki bazası gücləndirilib. Ermənistandan fərqli olaraq iqtisadi imkanlarımız yüksələn xətt üzrə gedir. İtirilmiş torpaqların qaytarılması müharibəsiz baş tutmayacaq. Ən azından ona görə ki, ermənilər də bu müharibədə qan töküblər. Torpaqların azadlığı  müharibədən keçir. Buna isə hər bir Azərbaycan vətəndaşı hazır olmalıdır. Bunun üçün isə müharibədən qorxmaq deyil, müharibəni sevmək lazımdır.

Rəşad Süleymanov

◄ 1 ... 10 11 12 ... 17 ► ₪