Cəbrayılın yaşayış məntəqələri

Cəbrayıl rayonu Zəngilan, Qubadlı, Xocavənd, Füzuli rayonları və İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Rayonun 90  kəndi vardır ki, onun da 89-cu erməni işğalı altındadır (Cocuq Mərcanlı kəndindən başqa).

Cəbrayılın yaşayış məntəqələri

Cəbrayıl rayonu Zəngilan, Qubadlı, Xocavənd, Füzuli rayonları və İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir.  Rayonun 90  kəndi vardır ki, onun da 89-cu erməni işğalı altındadır (Cocuq Mərcanlı kəndindən başqa).

XVIII-XIX əsr mənbələrinə görə. Cəbrayıl elinin 18 oymağı olmuşdur:

1.Yarəhmədli oymağı; 2.Hasanlı oymağı; 3.  Hacılı oymağı; 4. Maşanlı oymağı; 5. Eyvanlı oymağı; 6. Mirəkli oymağı; 7. Veysəlli oymağı; 8. Mirzəcanlı oymağı; 9. Furğanlı oymağı; 10. Mahmudlu oymağı; 11.Çərəkənli oymağı; 12. Məzrəli oymağı; 13. Alıkovxalı oymağı; 14. Hərəküllü oymağı; 15. Şayıblı oymağı; 16. Havuslu oymağı; 17. Çulhı oymağı; 18. Əhmədli oymağı.

Cəbrayıl elinin obaları bunlardır:

1. Minbaşılı; 2. Məstalıbəyli; 3. Qovşudlu; 4. Şıxəliağalı (Şıxalıağalı); 5. Əfəndilər; 6. Əhmədağa; 7.Əlibəyli; 8. Məlikli; 9. Şükürbəyli; 10. Əbdürrəhmanlı/.

Ağtəpə kəndi rəng bildirən ağ komponentindən və müsbət relyev ifadə edən təpə sözündən ibarətdir. Azərbaycan və başqa türk dillərində işlənən ağ sözünün çoxlu məna çalarları vardır. Ağtəpə oronimindəki ağ sözü təpənin ağ rəngli suxurlarının rəngini əks etdirir.

Alıkeyxalı kəndi  keçmiş Bəydili adlı yerdə salınmışdır. Yerli məlumata görə, 12-ci yüzillikdə yaşamış Cəbrayıl adlı "müqəddəs" bir kişinin altı oğlundan birinin adı Alıkeyxa olmuşdur. Bir çox tədqiqatçıların fikrincə, Alıkeyxalı toponimi nisbətən təhrifə uğramışdır. Əslində kəndin adı Alıkovxalı olmalıdır. Sonralar toponim tərkibindəki Kovxa (yüzbaşı) sözü "keyxa" formasına düşmüdür.

Aşağı Maralyan kəndi (yerli əhali kəndin adını Maralyan şəklində tələffüz edirlər) bəzi tədqiqatçıların fikrincə, Cənubi Azərbaycanın Maraluy kəndindən çıxmış ailələrin orta əsrdə şimala köçərək, burada  məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Bəzi araşdırıcılar hesab edirlər ki, toponim "Maraluy" sözündən və fars dilindəki - "an" - cəm şəkilçisindən ibarət olub, "maraluylular" mənasındadır.

Maralyan toponimi "isti və ilanlıq yerdə məskunlaşanlar" mənasındadır. Mar - "ilan" deməkdir.

Balyand kəndini vaxtilə Cənubi Azərbaycanın Balyand kəndindən çıxmış ailələr salmışlar. İndi də Cənubi Azərbaycanda Balyand adlı kənd mövcuddur.

Rəvayətə görə, arı şanları olan qurumuş bal ağaclarına od düşür və o yanır. Bu hadisədən sonra el arasında "Balyandı" deyimi formalaşır. Sonralar isə yaşayış məntəqəsi Balyand adlanır.

Bolənd fars dilində "yüksək, hündür yer" mənasındadır. Görünür kənd yüksəklikdə yerləşdiyinə görə bu cür adlanmışdır.

Böyük Mərcanlı kəndinin keçmiş adı Mərcanlı olmuşdur. Bəzi araşdırmaçılar toponimi "mərdcanlı" yozumu ilə mənalandırırlar. Mərcanlı yaşayış məntəqəsinin sakinləri XIX əsrdə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın oğlu Cəfərqulu xanın mülkü olub. Şuşa şəhərinin bünövrəsi qoyularkən, orada Mərcanlı adlı məhəllə də olub. Mərcanlı nəslinin otuzikilər türk tayfa birliyi ilə də qohumluğu var.

Cəfərabad yaşayış məntəqəsinə İbrahimxəlil xanın nəvəsi, Məhəmməd Hüseyn ağanın oğlu, general mayor Cəfərqulu xana məxsus olan ailələr burada yaşadıqları üçün bu adı veriblər. Yerli məlumata görə, Cəfərqulu xan Nəva bu torpaqları aşıq Mücrüm Kərimə bağışlamışdı. O da bu kəndə Cəfərqulu xanın adını verib.

Çaxırlı yaşayış məntəqəsi Çaxırlı/ Çakərli oğuz-türk tayfasının adı ilə bağlıdır. Çaxırlı oykonimi qazax tayfa ittifaqına daxil olan 57 ailədən ibarət Çaxır (Çakar -Çəkər) tirəsinin adı ilə əlaqədardır. Çəkərlilər eranın əvvəllərində Şimali qafqazda yaşamış qədim türkdilli  bulqarların çakar tayfasından təşəkkül tapmışlar.

Çapand kəndinin adı ilə bağlı müxtəlif fikirlər var. Çapand toponiminin dəqiq izahı isə hələlik tam araşdırılmayıb. Qədim türk sözü olan çap - termini "yamac", "yarğan", "sıldırım", "yüksəklik", "eniş" və başqa mənalarda işlənir.

Çələbi (Allahı sevən, bilici, şair, yazıçı, mövlanə)  "mövləvi dərviş ordeninin başçısı" deməkdir. Çələbi sözü əski türk dilində "Allah" mənasını daşıyır. Osmanlı türk dilində "Çələbi" sözü "ağa, cənab" mənasındadır. Dini və dünyəvi termin olan "Çələb" sözü hakimlərin, şahzadələrin ləqəbi kimi də işlənib.

Çərəkən kəndi öz adını yaxınlıqda axan Çərəkən çayından alıb. Bir qisim tədqiqatçıların fikrincə, Çərəkən oykonimi əslində "Çərəkənd" şəklində olmalıdır. Adın tərkibindən "d" səsi görünür, sonralar düşüb. Bəzi mütəxəssislərin yürütdükləri fikirlərə görə, toponim "otlaq yeri", "örüş" mənasını verən çərə (çörə) sözündən əmələ gəlmişdir. "Çərə" sözünün "xəstəlik, azar" mənası da var; "çərək" sözü fars dilində üç mənada: 1) "dörddə bir";  2. Batmanın dörddə biri; 3. "yara" mənalarında işlənir.

Cocuq Mərcanlı kəndi bəzi sənədlərdə Cocuqmərcanlı formasında qeyd olunub. "Cocuq" - kiçik, balaca, xırda deməkdir.

Çullu oykoniminin ilkin forması Çollu şəklində olub. Çol etnonimi özündə hun mənşəli qədim türkdilli çöl tayfasının adını əks etdirir. Xalq etimologiyasına görə isə, çullu  toponimi çul istehsalı ilə bağlıdır.

Dağtumas kəndinin keçmiş adı Tumas olub. Bu kənd Dağtumas dağının yamaclarında yerləşdiyinə görə Dağtumas adlandırılıb. Oykonim kəndin yuxarısında yerləşən qəbiristanlıqdakı Tumas Ata qəbir-pirinin adı ilə bağlıdır. Tumas adını "Tomris" sözü ilə bağlayanlar da var. Kənddəki Tumas ata abidəsi bütpərəstlik dövrünün nişanəsidir.

Daşkəsən oykonimi "daş kəsilən yer", "daş karxanası" mənasındadır. Daşkəsən yaşayış məntəqəsi Daşkəsən təpəsi adlanan yerin yaxınlığında salındığına görə belə adlanmışdır.

Daşveysəlli sözü daş komponentindən və veysəlli etnonimindən ibarətdir. "Daş" sözü "qayalıq, daşlıq" mənası kəsb edir. Veysəlli sözü isə tirə, nəsil adıdır. Bu tirənin adı onun əsasını qoymuş  Veysəl şəxs adı ilə bağlıdır.

Dəcəl kəndi yerli məlumata görə, Şıxalıağanın qardaşı Əhmədxan (Vəli ağanın oğlu) tərəfindən XVIII əsrdə salınıb. Bir fikrə görə, kənd adamları vergidən boyun qaçırdıqları üçün onları "dəcəl" adlandırıblar. Ərəb dilindəki "dəccal" sözü ilə əlaqələndirməyə çalışırlar.

Dəccal 1) "Qiyamət günü eşşəyə tərsinə minərək zühur edəcək əfsanəvi şəxs"; 2) "on ikinci imam Mehdinin zühuru ərəfəsində zühur edəcək yalançı Mehdi"; 3) xristianlarda: "İsanın düşməni  antixrist"; 4) yalançı, fırıldaqçı; 5) "dəcəl" mənaları daşıyır.

Dərzili yaşayış məntəqəsi XIX əsrin ikinci yarısında Zəngəzur qəzasında əsasən maldarlıqla məşğul olmuş dərzili tayfasının adını özündə əks etdirir. Əfşar və şahsevən qarışığı olan bu tayfanın Qapanat (qafan) eli ilə qohumluğu vardır.

Doşulu kəndinin adı Doşu şəxs adı və-lu mənsubiyyət şəkilçisindən ibarət olub. Doşunun nəslindən olanlar "doşulular" mənasındadır. Yerli məlumata görə, vaxtilə Cənubi Azərbaycandan gəlmiş Doşu və Şəybəy adlı iki qardaş burada məskunlaşaraq indiki Doşulu və Şəybəy yaşayış məntəqələrinin əsasını qoyublar.

Əfəndilər kəndi əvvəllər Kühülyataq adlanıb. Yaşayış məntəqəsi bir müddət sonralar Əfəndilər adlanıb. Mənbələrin məlumatına görə, Əfəndilər nəsli soy kökü etibarı ilə İmam Hüseynə bağlanır. Oykonimin kökü olan "Əfəndi" sözü ruhanilərin adlarına qoşulan sözdür. Bu sözü hörmət xatirinə oxumuş adamlar üçün də işlədirlər.

Əmirvarlı kəndinin (bəzən Tinli Əmirvarlı da deyilir) digər adı  Hüseynbəyli olmuşdur. Kənd Əmirvarlı nəslinə mənsub olan ailələrin burada məskunlaşması nəticəsində yaranıb. Əmirvarlı toponimini "Əmirin yurdu", "Əmirin yeri" mənaları ilə izah edənlər də var. "Var" sözü divar, şəhər, qala, qazma, ev, nəsil, yurd, qışlaq, otlaq, məskən və s. mənalarında işlənir. Bu söz "köç yeri", "alaçıq yeri", "hansı isə bir icmanın yurdu" mənalarında da işlənir. Əmirvarlı toponimini imirli türk tayfası adı ilə bağlayanlar da var.

Əsgərxanlı yaşayış məntəqəsinin adı Əsgər (Əsgərxan) şəxs adı ilə əlaqədar yaranıb.

Fuqanlı kəndinin keçmiş adı İmambağı olmuşdur. Bəzi ədəbiyyatlarda səhvən bu yaşayış məntəqəsinin adı İmambaş formasında qeyd olunmuşdur. Kəndin adı Fuğani ağanın adı ilə bağlıdır.

Göyərçin Veysəlli toponimi Göyərçin sözündən və Veysəlli etnonimindən ibarətdir. Toponimin tərkibindəki göyərçin sözünü peçeneqlərin küyərçi tayfası ilə bağlamaq istəyənlər də var. XVI əsrdə Anadoluda Boz Ulus türk tayfa birləşməsinin bir tayfası kuqar/kuxar adlanırdı. Kuqar etnonimindən kuyarçı/küyərçi etnonimi düzəlmişdir. Qədim peçeneqlərin dilində başqa türk dillərindəki "r" səsi "y" kimi tələffüs olunurdu. Quraqçı tayfasının adı toponimlərdə Göyərçi, Göyərçinli formasında əks olunub. Həmin sözü göyərçin quş adı ilə də əlaqələndirənlər var.

Hacıisaqlı oykonimi Hacı İshaq şəxs adından və mənsubluq bildirən - "lı" şəkilçisindən ibarətdir. Hacıisaqlılar Əhmədlilərin qoludur. Səfəvi-Osmanlı müharibələrində osmanlılara dəstək olduqları üçün 1615-ci ildə Şah Abbas Əhmədli obası tayfalarını - çələbiləri, şahvəliləri, hacıisaqlıları, isaqlıları, tatarları Mazandarana sürgün etmişdir.

Hacılı yaşayış məntəqəsi (Pirəyatağı) Dübar adlı sahədə hacılı türk tayfa tirəsinə mənsub olan ailələrin burada məskunlaşması nəticəsində yaranıb. Hacılı Cəbrayılın qədim kəndlərindən biridir. Hacılı tirəsi Zülqədər qızılbaş tayfasına mənsubdur.

(Ardı var)

Nazim Tapdıqoğlu
(Vəlişov)

◄ 1 ... 6 7 8 ... 17 ► ₪