Məhərrəm Zülfüqarlı

 Dağlıq Qarabağ probleminin tarixşünaslığına dair
 ( 1988 – 1991 – ci illər)

Ə. Abdullayevin 1995-ci ildə nəşr olunmuş “ Ermənistanın Azərbaycana təcavüzkar siyasəti tarixindən” kitabında DQMV Soveti deputatlarının 20 fevral 1988-ci il tarixli müraciətinə qədər 1987-ci ilin oktyabrında Yeravanın Puşkin adına parkda “Qarabağ komitəsi” nin mitinq keçirməsi və bu mitinqdə ermənilərin Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları irəli sürməsini müəllif faciənin başlanğıcı hesab etmişdir.

1989-cu ildə Bakıda rus dilində nəşr olunmuş “DQMV ətrafında hadisələr saxtalaşdırıcıların əyri güzgüsündə (materiallar toplusu)” kitabında hadisələrin baş verməsində öz fəaliyyəti ilə mühüm rol oynamış Sov. İKP Baş Katibi M. S. Qorbaçovun məsləhətçisi A. Aqanbekyanın 1987-ci ilin noyabrında Fran­sanın “Humanite ” qəzetinə müsahibəsi verilmişdir.A. Aqanbek­yan Qarabağ və Naxçıvan haqqında verilmiş suala cavab olaraq demişdir: “ Mən bu xəbəri eşidib şad olardım ki, respublikanın şimal-şərqində yerləşən Qarabağ ermənilərin olub. Bir iqtisadçı kimi mən belə hesab edirəm ki, Qarabağ Azərbaycana nisbətən Ermənistanla daha artıq bağlıdır. Bu məsələ ilə əlaqədar mən bir təklif vermişəm, ümid edirəm ki, yenidənqurma, demokratiya şəraitində bu problem öz həllini tapacaq.”

Akademik İqrar Əliyevin 1989-cu ildə rus və azərbaycan dilində nəşr olunmuş, 117 səhifəlik “Dağlıq Qarabağ. Tarix. Faktlar. Hadisələr” kitabında həmin ərazinin coğrafi mövqeyi, qədim dövrdən 1989-cu ilə kimi qısa tarixi, milli tərkibi, DQMV–nin yarandığı tarixi şərait və bu dövrün siyasi prosesi, 1988-ci ildən başlanan separatçı hərəkətlərin səbəbləri geniş tarixi faktlar əsasında işıqlandırılmışdır. Lakin müəllif sovet tarixşünaslığı ənənələrinə sadiq qalaraq, DQMV-nin yaranmasını Lenin milli siyasətinin təntənəsi hesab edərək göstərmişdi ki, bu gün məsuliyyət, sinfi, partiya yanaşması, kommunist ciddiliyi və prinsipial tələbkarlığı haqqında məsələ mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Daha sonra müəllif qeyd etmişdir ki, hər bir sovet xalqının milli mənafeləri o zaman ən yaxşı şəkildə qorunur ki, hər yerdə və hər zaman Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının mənafeləri qorunmuş olsun. Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, müəllif problemin həllini SSRİ-nin qorunub saxlanmasında görmüşdü. 

Robert Arakelov 1991-ci ildə rus dilində nəşr olunmuş “Faciənin müqəssirləri məlumdur” adlı kitabında ermənilər tərəfindən təşkil olunmuş “Qarabağ hərəkatı”nın fəaliyyətini beynəlxalq hüquqa və ölkələrin konstitutsiyasına zidd, avanturist bir hərəkət adlandırmış, qonşu Azərbaycanlılara qarşı düşmənçilik toxumu səpən Z.Balayanın, S.Xanzidyanın, L.Arutunyanın pis əməllərini lənətləmişdir. Bundan başqa Ermə­nistandan Azərbaycanlıların zorakılıqla qovularaq mono­etnik Ermənistan yaradılması fikrini və bu prosesin baş­lanğıcın­da Qukar rayonunda 100 nəfərdən artıq azərbaycanlının vəhşi­cə­si­nə qətlə yetirilməsini xəstə təxəyyülün məhsulu hesab etmişdir. 

Y. Pompeyevin 1992-ci ildə Bakıda rus dilində nəşr olunmuş “Qarabağ qan girdabında” kitabında Dağlıq Qarabağ prob­le­minin yaranma səbəbləri göstərilmiş və erməni terrorçulu